De zon als medicijn
Te veel en te vaak zon vermijden, en overmatig gebruik van sterke zonnebrandcrèmes, is onnodig en onverstandig. Volgens dermatoloog Joris Rijzewijk zijn we collectief te schuw geworden voor de zon. Die boodschap stond centraal in zijn lezing op 22 januari in Eindhoven voor niet-artsen. Hieronder een beknopte weergave van zijn betoog.
Evolutie en zon
De mens ontwikkelde zich circa 150.000 jaar geleden op de Afrikaanse savanne. Met het rechtop lopen verloor hij grotendeels zijn vacht, kreeg meer zweetklieren en ontwikkelde huidpigment om zich tegen zonlicht te beschermen. Toen jager-verzamelaars zo’n 70.000–80.000 jaar geleden naar noordelijker streken migreerden, werd de huid lichter. Het veranderde dieet en de leefwijze hadden gevolgen voor weerstand en vitamine-D-huishouding. Met de opkomst van landbouw, later industrie en fabrieksarbeid, brachten mensen steeds minder tijd buiten door. In het begin van de 20ste eeuw werd vitamine-D-tekort herkend als oorzaak van rachitis, waarna suppletie (zoals levertraan) werd geïntroduceerd. Sinds de jaren zestig zien we daarentegen vooral incidentele, intense zonblootstelling, bijvoorbeeld tijdens vakanties. Het proces van afnemende dagelijkse zonblootstelling zet zich nog steeds voort. Mensen die buiten werken krijgen tot wel 30 keer meer zonlicht dan mensen die vooral binnen zijn.
Objectieve feiten over huidkanker
Van de huidkankers bestaat circa:
- 85% uit basaalcelcarcinomen
- 10% uit plaveiselcelcarcinomen
- 5% uit maligne melanomen
De sterfte aan huidkanker betreft met name de maligne melanonen.
In perspectief van andere doodsoorzaken is huidkankersterfte laag.
Herhaaldelijke ernstige verbranding in de jeugd vergroot het risico op een melanoom. Voorlichting over het voorkómen van verbranding heeft de sterfte aan melanomen doen dalen. Tegelijkertijd speelt ook de cosmetische industrie een grote rol: angst voor rimpels stimuleert het gebruik van zonnebrandcrèmes minstens zo sterk als angst voor huidkanker.
Zonblootstelling en ritme
Zonblootstelling wordt beïnvloed door breedtegraad, leefstijl en gedrag. Zo ligt New York op dezelfde breedtegraad als Madrid en Rome. De vitamine-D-spiegel weerspiegelt de zonblootstelling in de voorgaande drie maanden.
Daglicht beïnvloedt onder meer het circadiaan ritme. In het netvlies bevinden zich melanopsine-bevattende ganglioncellen die los van het zicht signalen doorgeven aan de biologische klok. Die regelt de melatonineproductie en activeert tijdens de slaap genen die belangrijk zijn voor DNA-herstel, celgroei en stofwisseling.
Chronische verstoring van de biologische klok (zoals bij ploegendiensten) verhoogt het risico op borst- en prostaatkanker en hart- en vaatziekten. Seizoensgebonden depressie hangt samen met afnemend daglicht en reageert goed op lichttherapie.
Bij kinderen is bijziendheid sterk toegenomen. Er is sterk wetenschappelijkbewijs dat dopamine aanmaak (netvlies) een beschermend effect heeft tegen het ontstaan en verergeren van bijziendheid (myopie). Dagelijks minstens een uur buiten zijn blijkt effectief; in China wordt dit inmiddels actief gestimuleerd.
Serotonine wordt onder invloed van daglicht in de hersenen aangemaakt en ’s avonds omgezet in melatonine. Melatonine is een krachtige antioxidant. Dieronderzoek laat zien dat het de groei van borst-, prostaat- en darmkanker remt; bij mensen correleren hogere melatoninespiegels met minder borst- en prostaatkanker, en mogelijk met gunstige effecten op bloeddruk en stofwisseling.
Wetenschappelijke inzichten
Sinds 2000 verschenen steeds meer studies die positieve gezondheidseffecten van zonblootstelling laten zien. Reviews en meta-analyses tonen aanwijzingen dat zonblootstelling kan bijdragen aan een lager risico op onder andere darm-, borst- en prostaatkanker, non-Hodgkinlymfoom, multiple sclerose en het metabool syndroom.
Rijzewijk besprak een aantal grote cohort onderzoeken:
- VS: cohort bijna 350.000 mensen, leeftijd 50-71 jaar, 13 jaar gevolgd
De conclusie: blootstelling aan UV-stralen heeft mogelijk geen gunstige invloed op de levensverwachting van “white non-Hispanic subjects”. - Miss-onderzoek: zuid-Zweden: 30.000 vrouwen, leeftijd 24-64 jaar, 20 jaar gevolgd
De conclusie: zon-mijders vergeleken met zon-zoekers hebben meer kans op overlijden. Zon-mijders hebben met name meer hart en vaat ziekten. En zon-zoekers hebben vergeleken met zon-mijders 0,5 tot 2,0 jaar langer te leven. - UK Biobank: 380.000 mensen, leeftijd 37-73 jaar, 30 jaar gevolgd
De conclusie: minder UV leidt tot meer sterfte in het algemeen, m.n. door hartziekten en kanker.
Als zon mijden zo gunstig zou zijn, waarom leven zonmijders dan niet langer? Dat was de belangrijke vraag in de review Sunlight: Time for a Rethink (2024).
Opvallend is dat aandoeningen die samenhangen met breedtegraad, seizoen en vitamine-D-spiegels niet verbeteren door vitamine-D-suppletie alleen. Grote studies (o.a. Manson et al., 2020) tonen dat supplementen de gunstige effecten van zonblootstelling niet kunnen vervangen.
Biofysiologische effecten
Zonlicht werkt via meerdere biologische routes:
- Vitamine D-aanmaak in de epidermis (UVB)
- Stikstofmonoxide (NO)-vrijgave uit de epidermis en oppervlakkige dermis (UVA)→ lagere bloeddruk
- Veranderingen in het transcriptoom (UVA) in huid (vnl epidermis) en immuuncellen
- Endorfine-aanmaak in de epidermis (UVA)→ welzijn, beloning en motivatie
De diverse gunstige psychologische effecten van zon blootstelling lichtte Rijzewijk uitgebreider toe. Daglicht in de ogen stimuleert serotonine vorming in de hersenen, serotonine geeft innerlijke rust en zelfvertrouwen, UVA op de huid leidt tot endorfine aanmaak en verhoogde concentraties in het bloed, endorfine leidt tot een gevoel van welzijn en tevredenheiden zorgt voor de aanmaak van dopamine in de hersenen. Dopamine geeft op zijn beurt een gevoel van beloning en motivatie. Op basis van alle gunstige effecten van de zon stelde Rijzewijk:
Profiteer meer van de positieve effecten van de zon maar zorg dat je niet verbrandt (om de verhoogde kans op een maligne melanoom te voorkomen). Regelmatige blootstelling aan de zon (UVB) is heilzaam en accepteer huidrimpels.
Interessant was informatie over zongewenning. Regelmatige blootstelling aan UVB geeft pigmentvorming en verdikking van de opperhuid. Die pigment vorming, het bruin worden, leidt tot een zonbeschermingsfactor 3. Na 3 x per week een matige UVB dosis wordt de opperhuid 40% dikker, met daardoor een natuurlijke beschermingsfactor van minstens 10. Hierdoor kan men zonder verbranding (en DNA beschadiging) langer in de zon vertoeven.
De vragen en levendigheid in de zaal gaf animositeit. Vooral het om de 2 uur elk stukje blote huid wit meren met zonnebrandcreme van kinderen en kleinkinderen. Een brede zonnehoed, een sombrero (spaans voor schaduw) helpt enorm als zonbeschermer. Laagstaande zon doet niet zo veel, want vanwege de schuine lichtinval is er weinig schade aan de epidermis. Aan het eind van de winter hebben veel mensen een tekort aan Vitamine D.
Onze huidskleur is afgesteld op de kracht van de zon. Maar qua afname van zonblootstelling dreigen we er inmiddels in door te schieten. Dat Vitamine D (ook als supplement) wel positieve effecten heeft op het immuunsysteem staat buiten kijf. Op mijn vraag aan de spreker of hij in alle studies die passeerden man-vrouw verschillen was tegengekomen was het antwoord neen.
De avond samengevat:
- We zijn geleidelijk aan steeds minder zon gaan ‘consumeren’
- Er is toenemend inzicht en wetenschappelijk bewijs voor de risico verlagende effecten van zonblootstelling op het metabool syndroom, HVZ, enkele veel voorkomende kankersoorten en MS met duidelijke invloed op de levensverwachting. Daarbij zijn de effecten in de noordelijke streken het duidelijkste.
- Een beloningssysteem voor in ‘de zon gaan’ wijst er op dat dat wenselijk gedrag is. Geniet daarom van de zon maar voorkom verbranding van de huid.
Geniet van de zon, maar voorkom verbranding. Daarmee kunnen we komend voorjaar weer hernieuwd plezier beleven in de zon!
Met dank aan Joris Rijzewijk voor de beschikbaarstelling van zijn PPT