Discretie

“Weten wat u wel en niet moet zeggen in de omgang met anderen. Hieruit blijkt uw gehalte als mens.” Dit citaat is van Baltasar Gracian die een traktaat schreef getiteld ‘El Discretio’ in 1647. Indertijd had dit betrekking op mannen.
Bijna vier eeuwen later is discretie een vergeten deugd. In de digitale en in de fysieke wereld bestaat veel onenigheid, en weinig discretie. Wat was/is discretie eigenlijk, en waardoor verdwijnt het de laatste decennia in rap tempo?

Wat is discretie?

Discretie betekent zorgvuldig omgaan met vertrouwelijke informatie, kiesheid en bescheidenheid. In de werkomgeving: situaties tactvol aanvoelen, oordeelkundig en terughoudend zijn om belangen van klanten, collega's en de organisatie te beschermen.

Peter Venmans, een Vlaamse filosoof schreef een uitgebreid essay over discretie (2019). Discretie heeft betrekking op de relatie tussen mensen. Centraal staan: oordeelsvermogen en terughoudendheid. Discretie vraagt respect voor het psychische privébezit van de ander of van jezelf. Het betekent dat je jezelf een spreekregime oplegt met beperkingen. Discretie is geen psychologische kwestie, geen persoonlijkheidskenmerk. Het is een levenskunst: een manier van in de wereld staan die gekenmerkt wordt door een soepele, pragmatische wendbaarheid. Als (existentiële) houding zorgt discretie ervoor dat er ruimte kan ontstaan waar mensen samen met elkaar kunnen gedijen, waar mensen zich tegelijk beschermd en onbekeken voelen. Tot zover Venmans.

Waardoor gaat discretie verloren?

Hier in onwillekeurige volgorde enkele verschijnselen en trends die ertoe bijdragen dat discretie aan het afnemen is bij individuele mensen en in de samenleving.

• Overconsumptie van sociale media.
  Discretie als competentie wordt steeds minder aangeleerd/ingeoefend.
  De generatie Z is opgegroeid met mobiel internet. Het aantal uren per dag dat scholieren naar een scherm kijken is enorm (tieners tot meer dan 6 uur per dag). Daarnaast zijn er voor jongeren steeds minder regels achter de voordeur, er ontstaat een gebrek aan grenzen. Bovendien, tactvol iets aanvoelen bij anderen is lastiger in de digitale wereld dan in de fysieke wereld. Impulsiviteit lijkt het te winnen van discretie.
  
  
• Iedereen heeft podium en wel voor de menigte (crowd).
  Het zenden van berichten, het uploaden van filmpjes, het zichzelf manifesteren bereikt niet een select gekozen doelgroep - als er al over nagedacht wordt. Geholpen door tweets en re-tweets kan ‘de wereld’ meekijken. Behoefte aan digitale aandacht en erkenning is wereldwijd voor tientallen miljoenen mensen een verdienmodel geworden. Dat noemen we ‘content creators’.
  
  
• Digitale cultuur
  Het delen van persoonlijke details raakt genormaliseerd door sociale media. De grens tussen wat privé is en wat publiek, vervaagt in alle digitale expressie. De snelheid van de digitale wereld zorgt ervoor dat korte termijn beloning (verbinding, aandacht, opluchting door gal te spuien) het wint van lange termijn waarden (vertrouwen, respect, integriteit).
  
  
• Transparantiedwang
  Alles is telbaar, en wat we nog niet meten maken we meetbaar.
  Telbaar zijn tijdbesteding, vitaliteitsmetingen, zelfopgelegde beweegroutines, het onderwijs (parameters voor leerlingen en voor leerkrachten), de zorg met alle monitors en kpi’s, en de rechtspraak. Het bedrijfsleven is gericht op efficiëntie, effectiviteit en meetbare kwaliteit. Opgelegde transparantie staat altijd op gespannen voet met vertrouwen en vertrouwelijkheid.
  
  
• Voorbeeldgedrag van leiders.
  Fatsoenlijke leiders krijgen fatsoenlijke volgers.
  Trump is een zeer indiscreet persoon. Hij speelt op de persoon i.p.v. op de bal. Doorlopend brengt hij mensen in diskrediet. Iemand kan bij hem vandaag nog geweldig zijn en morgen de meest incompetente persoon die hij kent. Trump slingert voortdurend zijn denkbeelden en laatste inzichten de wereld in.
  Toch maakt de positie van Trump op het wereldtoneel, dat er inspiratie uit gaat van zijn leiderschapsstijl, ongeacht zijn gebreken als leider.
  Bovendien, met zijn Truthsocial “maakt” hij media-macht met veel impact.

Zoals in het openingscitaat van 4 eeuwen geleden: uit discretie blijkt je gehalte als mens. Onlangs zei emeritus hoogleraar Gabriël van den Brink tijdens een presentatie, dat ‘wederkerigheid’ hetgeen is dat ten diepste in de menselijke natuur zit. Als je kijkt naar de Amerikaanse president dan lijkt juist dát aan waarheid in te boeten. Trump en zijn naasten verrijken zich op velerlei manieren. Doordat de grenzen tussen publieke en private belangen diffuus worden, overtreft hij (en zijn familie) qua verdienvermogen veel corrupte leiders elders in de wereld.
Trump lijkt zichzelf de vraag te stellen: “How to make power?” [Dit in navolging van de Amerikaans uitdrukking “How to make money”] Het is wezenlijk ander gedrag dan “How to gain power”. Discretie kan namelijk een belangrijk onderdeel zijn van (dienend) leiderschap.

Om het onderwerp Discretie weer terug te brengen naar het hier en nu:
stel jezelf de vraag in hoeverre je probeert te voorkomen dat je een ander kwetst of vernedert. Oordeelsvermogen en terughoudendheid (tot 10 tellen voor je reageert) zijn trainbare praktische wijsheden. Opvoeden en voorleven helpt om discretie te behouden. Dat is geen vraag om terugkeer naar een nostalgisch verleden maar een optimistische aanbeveling. Waarden schuiven in de tijd nu eenmaal qua betekenis en belang. Discretie gaat om medemenselijkheid, de houding die ervoor zorgt dat heel veel mensen elkaar ruimte gunnen - om met elkaar te kunnen gedijen.

Bronnen

Discretie. Essay over een vergeten deugd.
Auteur: Peter Venmans. 2019 Uitgeverij Atlas Contact.

Ik zie wat ik geloof. Big tech als architect van de nieuwe werkelijkheid.
Auteur: Roxanne van Iperen. 2026
Geschreven in opdracht van Stichting Maand van de Filosofie.

Presentatie door Gabriël van den Brink op 9 april 2026 over zijn laatste boek:
De actualiteit van het archaïsche. Tegen de moedeloosheid van de moderne tijd.