Salutogenese – gezondheid bevorderen

Een andere kijk op gezondheid

Salutogenese betekent het ontstaan en bevorderen van gezondheid (Latijn salus = gezondheid; Grieks genesis = ontstaan). De Israëlisch-Amerikaanse socioloog en medisch onderzoeker Aaron Antonovsky (1923–1994) introduceerde dit begrip in de jaren zeventig. Hij stelde een andere vraag dan de gebruikelijke medische benadering: niet waardoor wordt iemand ziek? (pathogenese), maar waardoor blijft iemand gezond, ondanks ziekte, stress en tegenslag?

Antonovsky zag gezondheid en ziekte niet als tegenpolen, maar als uiteinden van een continuüm. Ieder mens beweegt zich daartussen, onder invloed van aanleg én omgeving. Deze perspectiefwisseling is nog altijd relevant.

Onze kennis van zowel genetische aanleg (nature) als omgevingsinvloeden (nurture) is de afgelopen halve eeuw enorm toegenomen. Veel “aanleg”-kwalificaties zijn aanwijsbare plaatsen op het DNA geworden. Hormoon- en microbioominvloeden kunnen we aanwijzen in de voeding en in het milieu.

Genetische aanleg is geen lotsbestemming

Genetische aanleg beïnvloedt onze gezondheid. Erfelijke varianten kunnen bijvoorbeeld het risico op een verhoogd cholesterol of de kans op een aneurysma vergroten. Ook bij aandoeningen als familiaire thoracale aorta-aneurysmata en -dissectie (FTAAD) en hersenaneurysma ’s zijn genetische risicofactoren aangetoond. Van een aantal vormen van kanker weten we inmiddels ook met grote zekerheid dat sprake kan zijn van erfelijke belasting, van genetische aanleg (bv. borst- en eierstokkanker, prostaatkanker, alvleesklierkanker).

Genetische aanleg is nog geen lotsbestemming. Leefstijl, voeding, beweging en omgevingsfactoren , kunnen meer of minder sterk van invloed zijn op het ontstaan van ziekte, en de kans om gezond te blijven. En niet alle nurture-componenten zijn een kwestie van keuze en kans. Soms worden keuzen aangepast naar aanleg en omstandigheden. Actrice Angelina Jolie liet preventief haar borsten verwijderen. Maar waar je wieg stond heeft niemand kunnen beïnvloeden.

En dan is er nog de wederzijdse beïnvloeding tussen nature en nurture componenten. Die wisselwerking tussen nature en nurture roept ethische vragen op wanneer we genetische informatie al vóór de geboorte kunnen gebruiken.

Genetische screening: kansen en grenzen

In Nederland kunnen zwangeren kiezen voor de niet-invasieve prenatale test (NIPT), de 13- en 20-wekenecho en de hielprik bij pasgeborenen. Deze onderzoeken richten zich op chromosoomafwijkingen, lichamelijke afwijkingen of geselecteerde ernstige aandoeningen waarbij vroege opsporing gezondheidswinst kan opleveren.

Bij IVF is ook pre-implantatie genetische test (PGT) mogelijk. Hierbij worden embryo’s onderzocht voordat een embryo wordt teruggeplaatst. Er zijn drie belangrijke vormen:

• PGT-M: onderzoek naar een specifieke erfelijke aandoening die door een verandering in één gen wordt veroorzaakt.
• PGT-SR: onderzoek naar structurele chromosoomafwijkingen, bijvoorbeeld bij wensouders met een gebalanceerde chromosoomtranslocatie.
• PGT-A: onderzoek naar een afwijkend aantal chromosomen.

PGT-M en PGT-SR kunnen helpen voorkomen dat een kind een ernstige erfelijke aandoening krijgt. De toegang tot deze behandelingen en de vergoeding ervan zijn aan voorwaarden gebonden. In Nederland wordt PGT ingezet bij daarvoor in aanmerking komende erfelijke aandoeningen. De basisverzekering vergoedt maximaal 3 PGT-cycli per succesvolle zwangerschap als er een ernstige, levensbedreigende of diep invaliderende monogene ziekte in de familie zit. En de wensmoeder moet jonger zijn dan 43 jaar. Routinematig PTG-A binnen een regulier IVF-traject wordt niet gedaan.

Wens ouders die buiten de vergoedingsvoorwaarden vallen, hebben de optie naar commerciële privéklinieken in het buitenland te gaan (België, UK, Spanje of Cyprus).

Van ziektepreventie naar het ideale kind?

Ontwikkelingen roepen een fundamentele vraag op: gebruiken we genetische kennis om ernstige ziekte te voorkomen, of gaan we ook embryo’s selecteren op kenmerken die we wenselijk vinden?In de VS wordt inmiddels reclame gemaakt door commerciële bedrijven, startups, die claimen genetisch te kunnen testen met slogans als: “Have your best baby” en “IQ is 50 % gentic”. Ook: Sex is for fun; embryo screening is for babies.” Bedrijven als Herasight, Nucleus en Orchid adverteren met PGT-P: Preimplantation Genetic Testing for Polygenic disorders. Ze testen en berekenen poli-genetische risicoscores en complexe eigenschappen zoals kansen op ziekten, lengte, intelligentie en levensduur. De Economist wijdde er een artikel aan onder de titel: “How much would you pay for a smarter baby?” Het zouden vooral de BIG-Tech vertegenwoordigers en AI-adepten zijn die geloven in deze innovatieve mogelijkheden.

Polygenetische eigenschappen worden beïnvloed door duizenden genetische varianten, omgevingsfactoren en hun onderlinge wisselwerking. Een risicoscore is geen betrouwbare voorspelling van iemands toekomstige gezondheid, intelligentie of levensduur. Hoe complexer de eigenschap, des te onzekerder de resultaten van een selectie-instrument.
Toch groeit de commerciële belangstelling.

Genetische informatie op grote schaal [23andMe beschikt inmiddels over ongeveer 13 miljoen DNA-profielen], gecombineerd met biometrische - en gezondheidsinformatie geeft nieuwe mogelijkheden én nieuwe verdienmodellen. AI helpt bij data-analyse en bij het compileren van de te ontwikkelen rekeninstrumenten. Kortom: het is bepaald niet uitgesloten dat dergelijke bedrijven de opvolgers worden van U-Prevent, VITR Vitaalscan en PhenoAge. Die bedrijven zitten niet in Nederland. Die commerciële nieuwe bedrijven zullen wel een wereldwijd publiek gaan bereiken. [Misschien moeten we ons komend decennium afvragen “Op wat voor wereld wil ik wonen?” in plaats van “In wat voor land wil ik wonen?”]

De ethische vragen bij deze ontwikkelingen zijn evident. De discussie verschuift van het voorkomen van ernstige ziekte naar het selecteren van gewenste eigenschappen.
Wie bepaalt welke eigenschappen wenselijk zijn? Welke maatschappelijke normen en beoordeling spelen een rol? De grens tussen ziektepreventie en het nastreven van een genetisch ideaal verdient hoe dan ook vroegtijdig de aandacht van ethici, politici en de samenleving als geheel. Technologische mogelijkheden zijn niet hetzelfde als gezondheidswinst of maatschappelijke vooruitgang.

Ziekmakende omstandigheden

“Onze trage evolutionaire mentale ontwikkeling heeft ons niet voorbereid op de huidige economische realiteit”. Dit is een citaat van Kees Cools en Jim van Os. Deze auteurs bepleitten salutogenese na het wijzen op de ziekmakende economie. Voortdurende prestatiedruk, concurrentie, bestaansonzekerheid, tijdelijke arbeidscontracten, onzekere woningmarkt, voortdurend jezelf moeten verbeteren, met nadruk op de individuele verantwoordelijkheid en succes, dit alles leidt tot burnout, depressie, angststoornissen en gevoelens van zinloosheid. Daarbij vormen sociale media en reclame een ernstige bedreiging voor de mentale gezondheid met name voor jongeren.

Een gezonde samenleving bevorderen is niet alleen een kwestie van ziekte bestrijden.
Een salutogenese benadering vraagt niet alleen een antwoord op de vraag hoe mensen beter bestand kunnen worden tegen stress, maar ook hoe we de omstandigheden kunnen veranderen die stress veroorzaken. Cools en Van Os wijzen op maatregelen op 2 niveaus.

Het 1ste niveau: kinderen leren dat psychische pijn bij het leven hoort, we moeten leren praten over psychisch lijden, sociale verbinding versterken, natuur – sport - kunst en cultuur benutten, plekken creëren waar jongeren kunnen ‘landen’, structurele bronnen van stress aanpakken, en last but not least: minder nadruk op permanente zelfoptimalisatie (!).

Het 2^de niveau: andere vormen van eigendom (rentmeesterschap), minder hiërarchie in organisaties, meer autonomie van werknemers, zinvoller werk, minder bureaucratie, beperkingen op reclame, progressievere winstbelasting, een ander economieonderwijs, meer aandacht voor samenwerking naast concurrentie, sturen op brede welvaart in plaats van uitsluitend economische groei.
Gezondheid is daarmee niet alleen een individuele verantwoordelijkheid: gezondheid hangt samen met de sociale, economische en fysieke omgeving waarin mensen leven.

Gezonde samenleving

Een samenleving is niet eenvoudigweg gezond of ziek. Ook hier is sprake van een continuüm. De vraag is hoe we omstandigheden kunnen creëren waarin mensen zich kunnen ontwikkelen, tegenslagen kunnen opvangen en betekenisvolle relaties kunnen onderhouden.

Daarvoor zijn verschillende perspectieven nodig: dat van artsen, sociologen, economen, psychologen en ingenieurs, maar ook die van burgers zelf. Net zoals Antonovsky ons uitnodigde om anders naar gezondheid te kijken, moeten we bereid zijn onze maatschappelijke uitgangspunten kritisch te onderzoeken. We moeten voorkomen dat technologische vooruitgang en commerciële belangen de richting bepalen, zonder dat de maatschappelijke gevolgen voldoende zijn doordacht. Het voorkomen van ernstige erfelijke ziekten is iets anders dan het streven naar genetisch geselecteerde kinderen die geacht worden nog beter aan een ideaalbeeld te voldoen.

Salutogenese vraagt om een bredere ambitie: niet alleen ziekte bestrijden, maar mensen en hun omgeving zodanig versterken dat gezondheid meer kans krijgt. Dat vraagt zowel om aandacht voor het individu als om een samenleving die gezondheid, veerkracht en brede welvaart daadwerkelijk bevordert.

Bronnen

https://www.pgtnederland.nl/veelgestelde-vragen-over-pgt-van-zorgprofessionals
https://www.economist.com/business/2026/08/10/how-much-would-you-pay-for-a-smarter-baby?giftId=MWNkYzIyMzAtNTBjYi00OTA5LWFjMmQtOTYyMGU2ODdjODMz&utm_campaign=gifted_article
https://www.orchidhealth.com/
https://www.herasight.com/blog/what-is-polygenic-embryo-screening
https://u-prevent.nl/?utm_source=chatgpt.com
https://www.vitr.nl/vitr-vitaalscan
https://labplusarts.nl/health-cards/phenoage-biological-age
https://www.nrc.nl/nieuws/2025/04/04/de-economie-maakt-ons-ziek-a4888866 - /krant/2025/04/05/